KESİCİ / AYIRICI Hakkında

Elektrik santrallerinde üretim üniteleri, transformatörler, hatlar, baralar ve yardımcı sistemler arasında enerjinin güvenli biçimde yönetilebilmesi için farklı anahtarlama elemanları kullanılır. KESİCİ kontrolü bu elemanların SCADA ekranındaki sembolik gösterimini gerçek saha geri bildirimleriyle ilişkilendirir.

Devre Kesici

Devre kesici, normal işletme koşullarında devreyi açıp kapatmanın yanında arıza koşullarındaki akımı kesebilme özelliğine sahip anahtarlama cihazıdır. Yüksek gerilimli AC devre kesiciler IEC 62271-100 kapsamında ele alınır.

Ayırıcı

Ayırıcı, elektrik devresinde güvenli bir yalıtma/izolasyon mesafesi oluşturmak ve ekipmanın devreden ayrılmış durumunu belirgin hale getirmek için kullanılan anahtarlama elemanıdır. IEC 62271-102, AC ayırıcılar ve topraklama anahtarlarını kapsar ve konum gösterimine ilişkin şartlar içerir.

Kesici ve ayırıcı aynı işlev değildir

SCADA ekranında ikisi de aç/kapa konumuyla gösterilse de elektriksel görevleri aynı değildir. Devre kesicinin temel görevi devreyi işletmek ve gerektiğinde akımı kesebilmek iken ayırıcı esas olarak izolasyon amacı taşır. Bu nedenle kumanda senaryosu, kilitlemeler ve saha işletme prosedürleri ekipmanın gerçek fonksiyonuna göre tasarlanmalıdır.

Çalışma Mantığı

KESİCİ kontrolünün durum değerlendirmesi, yalnızca tek bir veri biçimine bağlı değildir. Kullanılacak geri bildirim Tag'lerinin tanımlanma şekline göre kontrolün değerlendirme yolu değişir. DataMeasuredOpen ve DataMeasuredClosed, mevcut saha konumunu okumak için kullanılan SCADA Tag verileridir. Komut tarafında ise DataCommandOpen ve DataCommandClosed kullanılır; bunlar yetkili kullanıcı tarafından verilen AÇ/KAPA komutlarının ilgili SCADA Tag verilerine aktarılmasında kullanılır.

1Tanımlı geri bildirim Tag'leri belirlenir
2Mevcut değer veya değerler okunur
3Uygun değerlendirme yolu seçilir
4Kesici/Ayırıcı sembolü durumuna göre güncellenir
5Yetkili kullanıcı sağ tuş menüsünden kumanda edebilir

1. Açık ve kapalı geri bildirimlerin birlikte tanımlanması

Hem DataMeasuredOpen hem de DataMeasuredClosed kullanılabilir durumdaysa kontrol, iki geri bildirimi birlikte değerlendirir. Bu yöntem yalnızca “açık” veya “kapalı” bilgisini değil, iki konum bilgisinin birbiriyle tutarlı olup olmadığını da ortaya koyar.

Açık geri bildirimi Kapalı geri bildirimi Görüntülenen durum Algoritmadaki yorum
>= 1 < 1 AÇIK Açık konum sinyali aktif, kapalı konum sinyali aktif değil.
< 1 >= 1 KAPALI Kapalı konum sinyali aktif, açık konum sinyali aktif değil.
>= 1 >= 1 HATA Açık ve kapalı geri bildirimleri aynı anda aktif; durum tutarsızlığı gösterilir.
0 0 BELİRSİZ Her iki konum geri bildirimi de pasif; kontrol belirli bir konumu doğrulayamıyor.

Dikkat: Her iki değer de sıfırdan küçük olabilir

Algoritmada iki geri bildirimin birlikte kullanıldığı dalda açıkça ele alınan durumlar >= 1 / < 1, < 1 / >= 1, >= 1 / >= 1 ve 0 / 0 kombinasyonlarıdır. Örneğin her iki değer de 0'dan küçükse bu dalda ayrıca bir durum atanmaz. Bu nedenle sayfadaki durum tablosu, genel bir elektriksel standart değil, verilen değerlendirme algoritmasının doğrudan davranışıdır.

2. Yalnızca açık geri bildiriminin tanımlanması

DataMeasuredOpen tanımlı, DataMeasuredClosed ise tanımlı değilse kontrol farklı bir veri kodlama yaklaşımına geçer. Bu senaryoda tek Tag içindeki değer doğrudan durum kodu olarak değerlendirilir.

DataMeasuredOpen değeri Görüntülenen durum Algoritmadaki karşılığı
0 BELİRSİZ Açık geri bildirimi pasif.
1 AÇIK Açık durum kodu.
2 KAPALI Kapalı durum kodu.
3 HATA Hata durum kodu.

Tek Tag ile çoklu durum gösterimi

Bu yapı sayesinde ikinci bir kapalı geri bildirim Tag'i kullanılmadan da tek bir veri üzerinden BELİRSİZ, AÇIK, KAPALI ve HATA durumları temsil edilebilir. Dolayısıyla proje tasarımında geri bildirimlerin iki ayrı Tag olarak mı yoksa tek bir durum kodu olarak mı sağlandığı önemlidir.

3. Yalnızca kapalı geri bildiriminin tanımlanması

DataMeasuredClosed tanımlı, DataMeasuredOpen ise tanımlı değilse algoritma üçüncü bir değerlendirme yoluna girer. Verilen uygulama mantığında DataMeasuredClosed >= 0 olduğunda AÇIK, DataMeasuredClosed < 1 olduğunda ise KAPALI görüntüsü seçilir.

DataMeasuredClosed Görüntülenen durum Kaynak algoritmadaki koşul
>= 0 AÇIK BARAKAPALIDATA >= 0
< 1 KAPALI BARAKAPALIDATA < 1

Bu dalın önemli ayrıntısı

Buradaki koşullar matematiksel olarak örtüşmektedir: 0 değeri hem >= 0 hem de < 1 koşulunu sağlar. Ancak kodun if ... else if sıralaması nedeniyle önce >= 0 koşulu çalışır ve 0 değeri AÇIK olarak görüntülenir. Bu nedenle bu davranış, “genel olarak kapalı geri bildirimi 0'dır” şeklinde varsayılmamalı; mevcut Tag kodlaması ve algoritmanın koşul sırası birlikte değerlendirilmelidir.

4. Geri bildirim verilerinin geçersiz veya kullanılamaz olması

Tanımlı veri yollarından hiçbiri geçerli koşulu sağlayamadığında kontrol BELİRSİZ görüntüsüne geçer. Bu, kontrolün belirli bir saha konumunu güvenilir biçimde doğrulayamadığı anlamına gelir. Özellikle SCADA Tag tanımları yapılırken “veri yok”, “geçersiz veri” ve gerçek saha durumunu temsil eden değerlerin birbirinden ayrılması önemlidir.

Veri tanımı neden önemli?

KESİCİ kontrolünde aynı görsel kullanıcı kontrolü, proje yapısına göre farklı geri bildirim modelleriyle çalışabilir: iki ayrı konum geri bildirimi, tek Tag üzerinde çoklu durum kodu veya yalnızca tek bir konum geri bildirimi. Bu nedenle yalnızca kontrolün görüntüsüne bakarak Tag değerlerinin anlamı varsayılmamalıdır. Kullanılan veri modelinin hangi değerlendirme dalına girdiği ve değer kodlamasının nasıl yapıldığı proje dokümantasyonunda açıkça belirtilmelidir.

5. Komut tarafı: AÇ / KAPA

Durumun okunması ile kumanda komutunun gönderilmesi birbirinden ayrı işlemlerdir. DataMeasuredOpen ve DataMeasuredClosed saha durumunu okumak için kullanılırken, DataCommandOpen ve DataCommandClosed komut değerlerinin yazılması için kullanılır. Bu ayrım, operatörün verdiği komut ile sahadan dönen gerçek durumun aynı şey olmadığını açıkça ortaya koyar.

1Mevcut durum okunur
2Yetki kontrol edilir
3Sağ tuş durum menüsü açılır
4AÇ veya KAPA seçilir
5Gerekirse doğrulama yapılır
6Komut Tag'ine yazılır
7Yeni durum geri bildirimden doğrulanır

Kumanda güvenliği

Komut yetkisi kritik bir işletme parametresidir. Kullanıcı kontrolünün izleme amacıyla kullanılması ile kesici/ayırıcıya AÇ-KAPA komutu göndermesi aynı yetki seviyesinde değerlendirilmemelidir. AuthorizationLevel ile belirlenen yetki düzeyi, komut menüsünün kullanılabilmesi açısından özellikle önemlidir. RequestVerification etkinleştirildiğinde ayrıca doğrulama mekanizması kullanılabilir.

Durum Görselleştirmesi

Kontrol, elektriksel durumun SCADA ekranında hızlı fark edilebilmesi için açık, kapalı, belirsiz ve hata durumlarını ayrı renklerle gösterebilir.

Açık

StateOpenColor
Varsayılan: Color.LimeGreen

Kapalı

StateClosedColor
Varsayılan: Color.Red

Belirsiz

StateUndeterminedColor
Varsayılan: Color.DimGray

Hata

StateErrorColor
Varsayılan: Color.DarkRed

Bu renkler yalnızca estetik amaçlı değildir; özellikle enerji tesislerinde operatörün ekipmanın mevcut konumunu ve geri bildirim tutarlılığını kısa sürede ayırt edebilmesi için görsel bir durum kodlaması oluşturur.

AÇ / KAPA Kumandası

KESİCİ'nin en kritik özelliği, durum göstergesi olmanın ötesinde komut gönderebilmesidir. Kullanıcı, kontrol üzerinde sağ tuşla açılan durum menüsü üzerinden uygun AÇ veya KAPA komutunu seçebilir. Komutun hedefi, DataCommandOpen veya DataCommandClosed ile tanımlanan SCADA Tag verisidir.

Operatör kumanda akışı

  1. Operatör KESİCİ/AYIRICI sembolü üzerinde sağ tuş menüsünü açar.
  2. İstenen AÇ veya KAPA işlemini seçer.
  3. Yetki seviyesi kontrol edilir.
  4. RequestVerification etkinse işlem için doğrulama istenir.
  5. Doğrulama koşulları sağlanırsa ilgili komut Tag'ine değer yazılır.
  6. Saha geri bildirimi tekrar DataMeasuredOpen / DataMeasuredClosed üzerinden okunur ve sembolün gerçek durumu güncellenir.

Komut ile durum aynı şey değildir

Bir AÇ veya KAPA komutunun gönderilmiş olması, kesicinin fiziksel olarak o konuma geçtiği anlamına gelmez. KESİCİ kontrolünde güvenilir işletme göstergesi ölçülen durum geri bildirimidir. Komut verisi ile saha geri bildiriminin ayrı tutulması bu nedenle önemlidir.

Yetki Düzeyi ve Doğrulama

AuthorizationLevel, kontrolün kumanda fonksiyonunun hangi kullanıcı yetki seviyesinde kullanılabileceğini belirleyen kritik bir güvenlik parametresidir. Varsayılan değer Monitor olup, gerçek işletme senaryosunda AÇ/KAPA komutlarının yalnızca uygun şekilde yetkilendirilmiş kullanıcılar tarafından kullanılabilmesi hedeflenmelidir.

Seçenekler Kümesi Türkçe KESİCİ kontrolündeki anlamı
None Yetki Yok Kumanda yetkisi verilmez.
Monitor İzleme Durum izleme için kullanılır; kumanda yetkisi verilmemelidir.
Operation İşletme İşletme amaçlı kumanda için kullanılabilecek yetki seviyesidir.
Engineering Mühendislik Mühendislik seviyesindeki kullanıcı erişimini ifade eder.
Superuser Süper Kullanıcı En yüksek tanımlı kullanıcı seviyesidir.

Doğrulama

RequestVerification etkinleştirildiğinde AÇ/KAPA işlemi öncesinde ek doğrulama istenebilir. VerificationLevel doğrulama düzeyini; StateOpenVerificationMessage ve StateClosedVerificationMessage ise AÇ/KAPA işlemleri için gösterilecek doğrulama mesajlarını belirler.

İşletme disiplini

Yetki seviyesi yalnızca arayüzde bir seçenek olarak düşünülmemelidir. Kesici ve ayırıcı kumandalarının saha kilitlemeleri, elektriksel kilitlemeler, işletme prosedürleri ve yetkili personel rolleriyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Komut Verilerinin Yapısı

Komut tarafında dört değer, kontrolün saha durumunu okuması ile komut üretmesini birbirinden ayırır. Açık/kapalı durum geri bildirimleri ölçülen verilerden; AÇ/KAPA işlemleri ise komut verilerinden yürütülür.

Property EOS Türkçe Karşılığı Rolü
DataMeasuredOpen Ölçülen Veri Açık Devre Kesici/Ayırıcı Açık Ölçülen Veri; mevcut açık konumun geri bildirimini okur.
DataMeasuredClosed Ölçülen Veri Kapalı Devre Kesici/Ayırıcı Kapalı Ölçülen Veri; mevcut kapalı konumun geri bildirimini okur.
DataCommandOpen Komut Açık Devre Kesici/Ayırıcı için AÇ komutunun yazılacağı Tag verisini tanımlar.
DataCommandClosed Komut Kapalı Devre Kesici/Ayırıcı için KAPA komutunun yazılacağı Tag verisini tanımlar.

Geri bildirim–komut ayrımı

Ölçülen Veri sahadaki mevcut durumu anlatır; Komut ise saha ekipmanına bir işlem talebi gönderir. Bu iki veri yolunun aynı kavram gibi ele alınmaması, SCADA kumanda ekranlarının doğru yorumlanması açısından temel bir prensiptir.

Komut ve Anahtar Ayarları

Özellik EOS Türkçe Karşılığı Varsayılan Açıklama
StateOpenOnValue Açık Üst Değeri 1 Komut verilerinde açık durum için kullanılan değer.
StateOpenOffValue Açık Alt Değeri 0 Açık komut verisinin pasif/alt değeri.
StateClosedOnValue Kapalı Üst Değeri 1 Komut verilerinde kapalı durum için kullanılan değer.
StateClosedOffValue Kapalı Alt Değeri 0 Kapalı komut verisinin pasif/alt değeri.
PulseDelayTime Nabız Gecikme Süresi 500 ms Komut darbesi/puls süresiyle ilişkili zaman parametresidir.
SwitchType Anahtar Tipi Circuitbreaker Kontrolün Devre Kesici veya Ayırıcı olarak kullanılmasını belirler.

SwitchType — Kesici ve Ayırıcı Seçimi

Seçenekler Kümesi Türkçe Kullanım
Circuitbreaker Kesici Devre kesici sembolü ve davranışı için.
Disconnector Ayırıcı Ayırıcı sembolü ve davranışı için.

ShapeWidth Şekil Genişliği, ShapeAngle Şekil Açısı, MirrorImage Ayna Görüntüsü ve DisplayBorder Kenarlığı Görüntüle gibi özellikler sembolün SCADA ekranındaki görsel sunumunu düzenler.

FastResponseMode — Hızlı Tepki Modu

FastResponseMode, çok hızlı açılması gereken kritik kesici ve ayırıcıların durumuna daha hızlı tepki verebilmek amacıyla ayrı bir algoritmik yol sağlar. Bu özellik, özellikle açma olayının normal güncelleme çevriminden daha hızlı ele alınmasının işletme açısından önemli olduğu ekipmanlarda düşünülmelidir.

Hızlı Tepki Modu seçici kullanılmalıdır

Hızlı Tepki Modu bütün KESİCİ kontrollerinde açılmamalıdır. Çok sayıda kontrolün bu özel hızlı tepki yolunu kullanması SCADA tarafındaki işlem yükünü artırabilir ve genel sistem performansını olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle yalnızca çok önemli ve hızlı durum değişiminin kritik olduğu kesici/ayırıcılar için seçilmesi uygun bir tasarım yaklaşımıdır.

Örnek kullanım yaklaşımı

Kritik jeneratör çıkış kesicisi: Hızlı durum tepkisi operasyonel açıdan önemliyse Hızlı Tepki Modu değerlendirilebilir.

Çok sayıda ikincil ayırıcı: Özel hızlı tepki gereksinimi yoksa standart güncelleme mekanizması tercih edilerek gereksiz işlem yükü oluşturulmaz.

SCADA Performansı ve Ekran Tasarımı

KESİCİ kontrolü çok sayıda ekranda ve çok sayıda ekipman için kullanılabildiğinden, yalnızca tek bir kontrolün davranışı değil toplam ekran yükü de dikkate alınmalıdır.

Güncelleme

UpdateInterval = 1000 değeri kontrolün normal güncelleme aralığını belirtir. Çok sayıda kontrol kullanıldığında toplam güncelleme yükü dikkate alınmalıdır.

Kritik ekipman

Hızlı tepki gerektiren az sayıdaki kritik kesici/ayırıcı ayrı değerlendirilerek FastResponseMode kullanılabilir.

Görsel sadelik

Tek ekranda çok sayıda kesici sembolü kullanılıyorsa renk, yön ve konumlandırma tutarlı tutulmalı; hata ve belirsiz durumları ayırt etmek kolay olmalıdır.

Genel Özellikler

Özellik EOS Türkçe Karşılığı Varsayılan Açıklama
UCType Kontrol Tipi KESICI Kullanıcı kontrolünün tipini belirtir.
UpdateInterval Güncelleme Aralığı 1000 ms Normal durum güncelleme çevrimini belirler.
DecimalPoint Ondalık Hane 0 Sayısal veri gösterimindeki ondalık hane ayarıdır.
UCBackColor Kontrol Arka Renk Transparent Kontrol arka plan rengini belirler.
UCForeColor Kontrol Yazı Rengi Black Kontrol yazı rengini belirler.
UCFont Kontrol Yazı Tipi Arial Narrow 8.25 Kontrolün yazı tipini belirler.
AuthorizationLevel Yetki Düzeyi Monitor Kontrolün kumanda kullanım yetki seviyesini belirler.
FastResponseMode Hızlı Tepki Modu false Kritik ekipmanlarda hızlı durum tepkisi için özel algoritmayı etkinleştirir.

Durum, Görsel ve Doğrulama Özellikleri

Özellik EOS Türkçe Karşılığı Varsayılan İşlev
StateOpenColor Durum Açık Renk LimeGreen Açık durumun görsel rengini belirler.
StateClosedColor Durum Kapalı Renk Red Kapalı durumun görsel rengini belirler.
StateUndeterminedColor Durum Belirsiz Renk DimGray Durumun belirlenemediği hallerde kullanılır.
StateErrorColor Durum Hatası Renk DarkRed Çelişkili veya hatalı durum gösterimini belirginleştirir.
RequestVerification Doğrulama İste false Komut öncesinde doğrulama adımını etkinleştirir.
VerificationLevel Doğrulama Düzeyi 1 Doğrulama düzeyini belirler.
StateOpenVerificationMessage Açık Durum Doğrulama Mesajı "" AÇ komutu için doğrulama mesajıdır.
StateClosedVerificationMessage Kapalı Durum Doğrulama Mesajı "" KAPA komutu için doğrulama mesajıdır.
MirrorImage Ayna Görüntüsü false Sembolün aynalanmış görünümünü kullanır.
DisplayBorder Kenarlığı Görüntüle false Kontrol kenarlığını görüntüler.

Seçenekler Kümeleri

Seçenekler Kümesi Türkçe Açıklama
GNKesiciTuru.Circuitbreaker Kesici Devre kesici gösterimi.
GNKesiciTuru.Disconnector Ayırıcı Ayırıcı gösterimi.
GNYetkiSeviyesi.None Yetki Yok Kumanda yetkisi yok.
GNYetkiSeviyesi.Monitor İzleme İzleme seviyesi.
GNYetkiSeviyesi.Operation İşletme İşletme seviyesi.
GNYetkiSeviyesi.Engineering Mühendislik Mühendislik seviyesi.
GNYetkiSeviyesi.Superuser Süper Kullanıcı En yüksek tanımlı kullanıcı seviyesi.

Kullanım Alanları

Jeneratör Çıkışları

Jeneratör ile yükseltici transformatör veya bara arasındaki kritik anahtarlama elemanlarının izlenmesi ve kumandası.

Transformatör Fiderleri

Güç transformatörlerinin bağlantı noktalarında kesici ve ayırıcı durumlarının SCADA ekranında izlenmesi.

Şalt Sahaları

Baralar, hat fiderleri ve kuplaj noktalarında çok sayıda anahtarlama elemanının tek çizgi şema üzerinde gösterilmesi.

Enerji İletim Hatları

Hat kesicileri ve ilgili ayırıcıların işletme durumlarının izlenmesi ve yetkili kumanda işlemlerinin yürütülmesi.

Hidroelektrik Santraller

Ünite çıkışları, bara bağlantıları ve yardımcı sistemlerdeki anahtarlama elemanlarının izlenmesi.

Termik ve Yenilenebilir Tesisler

Üretim üniteleri, trafo sahaları ve bağlantı fiderlerinde kesici/ayırıcı işletme durumlarının sunulması.

Kesici–Ayırıcı İşletmesinin SCADA'daki Önemi

Şalt ekipmanlarının konum bilgisi, elektrik tesisinin tek hat şemasının temel durum bilgilerinden biridir. Gerçek saha konumu ile SCADA'daki gösterimin uyuşmaması operatörün yanlış bir işletme resmi görmesine neden olabilir. Bu nedenle KESİCİ kontrolünde ölçülen geri bildirim, komut verisinden ayrı ve öncelikli bir durum bilgisidir.

Modern şalt cihazlarında konum gösterimi ve kilitleme mekanizmaları güvenli işletmenin önemli parçalarıdır. IEC 62271-102 standardı ayırıcılar ve topraklama anahtarları için konum gösterimi ve mekanik kilitleme gibi konuları kapsarken, üretici çözümlerinde kesici ve ayırıcı fonksiyonlarının birleştirildiği özel DCB tasarımları da bulunmaktadır.

SCADA gösterimi ile saha güvenliği arasındaki sınır

Bu kullanıcı kontrolü SCADA tarafındaki izleme ve kumanda arayüzünü sağlar. Gerçek saha güvenliği; ekipmanın kendi koruma, kilitleme, mekanik/elektriksel interlock yapıları ve işletme prosedürleriyle birlikte değerlendirilmelidir. SCADA arayüzündeki bir komut, saha emniyet fonksiyonlarının yerine geçmez.

Teknik Kaynaklar ve Endüstri Bağlamı

Dokümantasyon notu: EOS KESİCİ kontrolünün özellikleri, davranışları ve Tag ilişkileri kullanıcı tarafından verilen kontrol tanımı ve çalışma mantığı esas alınarak açıklanmıştır. IEC ve üretici kaynakları ise kesici/ayırıcıların elektriksel görevlerini ve endüstriyel bağlamını açıklamak için eklenmiştir.

Sonuç

KESİCİ, elektrik santrali SCADA ekranlarında yalnızca bir sembol olarak değil, durum izleme + yetkili kumanda + doğrulama + geri bildirim zincirini bir araya getiren kritik bir kullanıcı kontrolü olarak değerlendirilmelidir.

Kontrolün en önemli prensibi; komutun gönderilmesi ile gerçek saha durumunun birbirinden ayrılmasıdır. DataCommandOpen ve DataCommandClosed komut yolunu, DataMeasuredOpen ve DataMeasuredClosed ise gerçek durum geri bildirimini temsil eder. Yetki düzeyi ve doğrulama seçenekleri kumanda güvenliğini desteklerken, FastResponseMode yalnızca hızlı tepkinin gerçekten kritik olduğu sınırlı sayıdaki kesici ve ayırıcı için kullanılmalıdır.

Ana fikir

Durumu oku → durumu doğrula → yetkiyi kontrol et → gerekiyorsa AÇ/KAPA komutu gönder → saha geri bildirimini yeniden oku → gerçek durumu göster.

← Önceki İçeriğe Dön